Dan kada je svijet zastao: Godišnjica terorističkih napada na Njujork i Pentagon i dvije decenije globalnih ratova

Navršava se tačno dvadeset pet godina od najsmrtonosnijeg terorističkog napada u istoriji Sjedinjenih Američkih Država, izvedenog 11. septembra 2001. godine. Posljedice ovih napada i danas suštinski definišu međunarodnu bezbjednosnu arhitekturu, geopolitičke odnose i globalne sukobe — od Bliskog istoka do Južne Azije.

Tog jutra, 19 pripadnika terorističke organizacije Al Kaida otelo je četiri komercijalna putnička aviona. Dva aviona udarila su u Kule bliznakinje Svjetskog trgovinskog centra u Njujorku, treći je pogodio zgradu Pentagona u blizini Vašingtona, dok se četvrti srušio na polje kod Šenksvila u Pensilvaniji nakon herojskog otpora putnika i posade. U ovim sinhronizovanim napadima ukupno je poginulo 2.977 ljudi.

Cjelokupna cijena „Rata protiv terorizma”

Napadi su pokrenuli do tada neviđen globalni vojni odgovor predvođen Vašingtonom pod nazivom „Rat protiv terorizma”. NATO savez je tada prvi i jedini put u svojoj istoriji aktivirao Član 5 Sjevernoatlantskog ugovora o kolektivnoj odbrani, što je rezultiralo invazijom na Avganistan, a kasnije i na Irak.

Prema podacima renomiranog istraživačkog projekta „Troškovi rata” (Costs of War) sa američkog Univerziteta Braun:

 U sukobima pokrenutim nakon 11. septembra direktno je poginulo više od 900.000 ljudi, uključujući preko 400.000 civila.

 Procjenjuje se da je između 3,6 i 3,8 miliona ljudi indirektno izgubilo život usljed razaranja, gladi, bolesti i potpunog kolapsa infrastrukture u Avganistanu, Iraku, Siriji, Jemenu i Pakistanu.

 Američka savezna vlada potrošila je ili preuzela obaveze za vojne operacije u iznosu većem od osam biliona dolara (oko 6,9 biliona evra).

Hronologija ključnih događaja: 2001–2026.

 11. septembar 2001: Četiri oteta aviona ruše Kule bliznakinje, dio Pentagona i padaju kod Šenksvila. Poginulo 2.977 ljudi.

 12. septembar 2001: NATO po prvi put aktivira Član 5 svog ugovora, tretirajući udar na SAD kao napad na sve članice alijanse.

 7. oktobar 2001: Pokretanjem operacije „Trajna sloboda” započinje američko-britanska invazija na Avganistan s ciljem svrgavanja talibanskog režima i hvatanja Osame bin Ladena.

 26. oktobar 2001: Predsjednik Džordž Buš potpisuje Patriotski zakon (USA Patriot Act), koji drastično širi ovlašćenja službi bezbjednosti, otvarajući decenijske debate o masovnom nadzoru građana.

 11. januar 2002: U pomorskoj vojnoj bazi Gvantanamo na Kubi formira se pritvorska jedinica za osumnjičene za terorizam, koja je i danas otvorena uprkos brojnim kritikama zbog kršenja ljudskih prava.

 20. mart 2003: Koalicija predvođena SAD započinje invaziju na Irak pod optužbom za posjedovanje oružja za masovno uništenje, što je otvorilo godine građanskog rata i destabilizacije regiona.

 11. mart 2004. i 7. jul 2005: Teroristički napadi na vozove u Madridu (191 poginuli) i gradski prevoz u Londonu (52 poginula) pokazali su da se prijetnja trajno prelila na evropsko tlo.

 2. maj 2011: Američke specijalne snage u pakistanskom Abotabadu likvidiraju vođu Al Kaide Osamu bin Ladena.

 29. jun 2014: Iz ogranka Al Kaide u Iraku izrasta takozvana Islamska država (ISIS), proglašavajući kvazidržavni „kalifat” na teritoriji Sirije i Iraka.

 Avgust 2021: Nakon dvije decenije borbi, posljednji američki vojnici napuštaju Avganistan, a talibani se ponovo vraćaju na vlast u Kabulu.

 31. jul 2022: Napadom bespilotne letjelice likvidiran je nasljednik Bin Ladena, Ajman al-Zavahiri.

I nakon 25 godina, svijet nastavlja da živi sa posljedicama 11. septembra. Iako su formalni vojni pohodi okončani ili promijenili oblik, bezbjednosne procedure na aerodromima, digitalni nadzor građana i političke tenzije širom Bliskog istoka ostaju trajno nasljeđe događaja iz 2001. godine.