Smog nije samo kombinacija magle i dima, već složena i opasna mješavina štetnih čestica i gasova koja ozbiljno ugrožava zdravlje ljudi i životnu sredinu. O ovom problemu za portal „Nauka govori“ pisala je diplomirani biolog Jelena Kalinić, objašnjavajući kako smog nastaje, koje su njegove posljedice i zašto je zagađenje vazduha pitanje koje zahtijeva sistemska rješenja.
Prosječan čovjek dnevno udahne oko 11.000 litara vazduha, što je gotovo 16 kilograma. Vazduh je neophodan za život jer sadrži kiseonik, bez kojeg ne mogu funkcionisati ljudske ćelije, ali ni većina živih bića. Problem nastaje u trenutku kada, zajedno sa kiseonikom, u organizam unosimo i štetne materije, što se upravo dešava prilikom udisanja smoga.
Tokom zimskih mjeseci u brojnim gradovima BiH česta je pojava guste izmaglice i smanjene vidljivosti, praćene upozorenjima da se izbjegava boravak na otvorenom. Smog predstavlja smjesu vazduha sa raznim gasovima i čvrstim česticama, među kojima su i čestice čađi. Ipak, čak i kada čađ nije vidljiva, to ne znači da je vazduh čist.
Naziv smog nastao je spajanjem engleskih riječi smoke (dim) i fog (magla). Gradovi smješteni u kotlinama, okruženi brdima i planinama, imaju otežano strujanje vazduha, što pogoduje zadržavanju magle. Kada se u takvim uslovima pojave i zagađujuće materije nastale ljudskom aktivnošću, magla prerasta u smog.
Smog sadrži takozvane PM čestice, veličine od 2,5 do 10 mikrona, koje se označavaju kao PM2.5 i PM10. One mogu biti sastavljene od soli, metala, organskih jedinjenja i mikroorganizama. Pored toga, u gasovitoj fazi nalaze se ugljen-monoksid, oksidi azota, sumporni oksidi i ozon. Poseban oblik predstavlja fotohemijski smog, koji nastaje pod uticajem UV zračenja.
Izlaganje smogu može dovesti do iritacije disajnih puteva, kašlja, pogoršanja astme, oštećenja pluća, problema sa očima i kožom, kao i povećanog rizika od nastanka karcinoma. Kod trudnica, dugotrajno izlaganje zagađenom vazduhu može uticati na razvoj ploda i dovesti do različitih zdravstvenih poremećaja kod novorođenčadi.
Industrijski smog, koji je karakterističan za gradove poput Zenice, Tuzle i Sarajeva, nastaje kombinacijom vremenskih uslova i ljudskih aktivnosti. Glavni izvori zagađenja su individualna ložišta koja koriste ugalj lošeg kvaliteta, izduvni gasovi automobila i industrijska postrojenja. Dodatni problem predstavlja temperaturna inverzija, kada sloj toplijeg vazduha iznad grada zadržava hladan i zagađen vazduh pri tlu, stvarajući svojevrsni „poklopac“ koji može trajati danima.
Kvalitet vazduha se najčešće predstavlja indeksom zagađenja, pri čemu veće vrijednosti znače veći rizik po zdravlje. Dok indeks od 50 ukazuje na relativno čist vazduh, vrijednosti iznad 300 označavaju izuzetno opasno zagađenje. Ipak, prag za uvođenje mjera razlikuje se od zemlje do zemlje – u nekim evropskim gradovima uzbuna se proglašava već pri mnogo nižim vrijednostima nego u BiH.
Pojedinac samostalno može učiniti malo – nositi zaštitne maske ili napustiti grad tokom epizoda smoga. Međutim, kolektivne mjere mogu dati značajne rezultate. Istorijski primjer je London, gdje su nakon smrtonosnih epizoda smoga pedesetih godina prošlog vijeka doneseni strogi zakoni o čistom vazduhu.
Rješenja podrazumijevaju ograničenje upotrebe vozila sa visokim emisijama, unapređenje javnog prevoza, prelazak na ekološki prihvatljivije vidove grijanja, ulaganje u energetsku efikasnost, očuvanje šuma i poštovanje ekoloških standarda u gradnji.
Čak i područja bez izraženog smoga nisu u potpunosti zaštićena, jer zagađenje može imati dalekosežne posljedice, poput kiselih kiša i narušavanja ekosistema. Zbog toga je neophodno zajedničko djelovanje i dugoročno planiranje u cilju zaštite vazduha, vode i prirode u cjelini.
Šta Vi mislite o ovome?